مؤلفه‌های گفتمانی، نشانه ـ معنایی و متنی دخیل در شکل‌گیری هویت روایی ادبی (مطالعة موردی داستان‌های کوتاه گلی ترقی)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار زبان شناسی - گروه زبان و ادبیات انگلیسی - دانشکده ادبیات و علوم انسانی - دانشگاه یاسوج - کهگیلویه و بویراحمد -ایران

چکیده

اغلب تعاریف مفهوم هویت به حس تعلق به گروه‌های اجتماعیاشاره دارند. در این میان متخصصان جامعه‌شناسی از یک سو و زبان‌شناسی و تحلیل گفتمان از سوی دیگر، هریک می‌کوشند تعریفی جامع از این مفهوم به‌دست دهند­. به‌زعم دستة اول، هویت بخشی از «خود ـ مفهوم» فرد است که برخاسته از دانش و آگاهی او از عضویت در گروه اجتماعی است­؛ حال آنکه زبان‌شناسان و تحلیلگران گفتمان، ازقبیل کروسکریتی،  هویت را برساختة نقش زبان در فرایند تولیدات زبانی و روایی می‌دانند. به عبارت دیگر، هویت برساختی است زبان‌شناختی ـ گفتمانی از عضویت در یک یا چند گروه از اجتماع  که زبان و گفتمان در شکل‌گیری آن دارای نقش محوری است. با لحاظ این پیش‌زمینة نظری­، پژوهش حاضر برآن است تا با روشی توصیفی ـ تحلیلی و پیشنهاد الگوهای حاصل از پژوهش، چگونگی شکل‌گیری هویت روایی در گفتمان مهاجرت، ظهور «خود» و «دیگری» را نه به‌مثابة عناصر ثابت و ازپیش‌تعیین‌شده و پایدار، بلکه به‌منزلة عناصری سیال و پویا که در بطن فرایند گفتمان و کنش روایت در عمل شکل ‌گرفته است، در آثار گلی ترقی، نویسندة معاصر ایرانی، واکاوی کند. پیکرة پژوهش شامل دو مجموعه‌داستان کوتاه با عنوان دو دنیا و خاطره‌های پراکنده است. پرسش‌‌های پژوهش نیز از این قرارند: مؤلفه‌های گفتمانی و سازوکارهای نشانه ـ معنایی دخیل در شکل‌گیری هویت روایی کدام‌اند؟ این سازوکارها در چه سطوحی قابل تحلیل‌اند؟ نتایج نشان می‌دهند سوگیری ­و­ بازنمایی اجتماعی، مقوله‌بندی و عاملیت به‌مثابة مؤلفه‌های گفتمانی و در لایه‌های نشانه‌ ـ معنایی و متنی  قابل بررسی است.
 

کلیدواژه‌ها


- ترقی، گلی (1371). خاطره‌های پراکنده. تهران: نیلوفر.

- ــــــــــ (1381). دو دنیا. تهران: نیلوفر.

- ریکور ، پل (1374). «حافظه، تاریخ، فراموشی». گفتگو. س3 . ش 8 . صص47- 60.

- زرلکی، شهلا (1389). خلسۀ خاطرات. تهران: نیلوفر.

- شعیری، حمیدرضا (1385). تجزیه و تحلیل نشانه ـ معناشناسی گفتمان. تهران: سمت.

- ـــــــــــــــــ (1394). «مقاومت، ممارست و مماشات گفتمانی، گفتمان و قلمروهای آن». مجلۀ جامعه‌شناسی ایران. د16. ش1. صص110- 128.

- ـــــــــــــــــ (1395). نشانه ـ معناشناسی ادبیات. تهران: دانشگاه تربیت مدرس.

- گل‌محمدی، احمد (۱۳۸۳). «گفتمان‌های هویت‌ساز در عصـر جهـانی شـدن؛ رابطـۀ قـدرت و مقاومـت در بازسازی هویت ملی». مجموعه‌مقالات همایش هویت ملی و جهانی شدن. به‌کوشش اکبر عباس‌زاده و مهدی عباسی. تهران: مؤسسۀ تحقیقات و توسعۀ علوم انسانی.

- لیونگبرگ، کریستینا (1390). «مواجهه با دیگری فرهنگی: رویکردهای نشانه‌شناختی بـه تعامـل بینـافرهنگی» در نشانه‌شناسی فرهنگی. ترجمۀ تینا امراللهی. به‌کوشش فرزان سجودی. تهران: علم.

- نجومیان، امیرعلی (1389). «تجربۀ مهاجرت و پارادوکس همانندی و تفاوت» در نشانه‌شناسی فرهنگی. تهران: سخن.

- Caune, J. (1999). “La médiation culturelle: une construction du lien social”. Les enjeux de l’information et de la ommunication. 1.

- Chandler, D. (1994). Semiotics, the Basics. London: Routledge.

- Clifford, J. (2000). “Taking Identity Politics Seriously: The Contradictory, Stony Ground”. Without Guarantees:In Honour of Stuart Hall. pp. 94-112.

- Coquet, J.C. (1997). La Quête du Sens: La langue en Question. Presses Universitaires de France-PUF.

- De Fina, A. (2003). Identity in Narrative: A study of Immigrant Discourse. Vol. 3. John Benjamins Publishing.

- Dufrêne, B. and M. Gellereau (2001). “La médiation culturelle, métaphore ou concept?Propositions de repères”. Émergences et continuité dans les recherches en information et communication.

- Fontanille, J. (1995). “La base perceptive de la sémiotique”. Degrés. Revue de synthèse à orientation sémiologiques.

- _____________ (2015). “Médiation, communication, échange, énonciation: sémiose, où es-tu?” Retrieved from the web: http://www.afsemio.fr//.

- Fontanille, J. and C. Zilberberg (1998). Tension et Signification. Editions Mardaga.

- ______________ (2007). “The tensive model”. Retrieved from the web:

- Garnier, J. (2012). “Identité narrative et internet: quel concept pour quelle réalité?”. Recherches en Communication. 36 (36). pp. 149-164.

- Greimas, A.J. (1987). De limperfection. Vol. 2. Editions Fanlac.

- Hall, S. (2005). “The rediscovery of ideology: Return of the repressed in media studies”. In Culture, society and the media. pp. 61-95. Routledge.

- Husserl, E. (1974). “Kant and the Idea of Transcendental Philosophy”. Southwestern Journal of Philosophy. 5(3). pp. 9-56.

- Kahnamouipour, J. and M. Mazaheri (2010). “Temporalité et écriture dans l’oeuvre autobiographique de Goli Taraghi”. In Plume. Sixième année. Numéro 12. automne 2010- hiver 2011. Téhéran.

- Karimi Hakkak, A. (2006). Conférence littéraire. Meskoob collection. S. USA: Kanoone Iranian.

- Kotov, K. and K. Kull (2006). Semiosphere versus Biosphere. Encyclopedia of Language and Linguistics. pp. 194-199.

- Kroskrity, P.V. (2004). “Language ideologies”. In a Companion to Linguistic Anthropology. pp. 496-517.

- Landowski, E. (1997). Présences de l’Autre: Essais de Socio-Sémiotique 2. Vol. 2. Presses universitaires de France.

- Lotman, I.M. (1999). La Sémiosphère. Presses Univ. Limoges.

- Lotman, Y.M. (1990). Universe of the Mind. A Semiotic Theory of Culture. London: IB Taurus.

- Ortiz, F. (1987). Contrapunteo cubano del tabaco y el azúcar. Vol. 42. Fundacion Biblioteca Ayacuch.

- Oyserman, D., Elmore, K. and G. Smith (2012). Self, self-concept, and identity. The Guilford Press: London.

- Ricoeur, P. (1984). Time and Narrative. Vol. 1. Translated by Kathleen McLaughlin and David Pellauer. Chicago UP.

- _________ (2004). Memory, History, Forgetting. The  University of Chicago Press.

- Said, E.W. (2012). Out of Place: A memoir. Vintage.

- Sonesson, G. (1997). “The limits of nature and culture in cultural semiotics”. In Papers from the fourth bi-annual meeting of the Swedish Society for Semiotic Studies. Linköping University. December. Retrieved from www. arthist. lu. se/kultsem/sonesson/CultSem1. html.

- Young, Robert J.C. (2000). “Deconstruction and the Postcolonial”. In Deconstructions. Nicholas Royel (ed). Houndmills: Palgrave.

- Zilberberg, C. (2012). La Structure Tensive: suivi de Note Sur la Structure des Paradigmes et de Sur la Dualité de la Poétique. Presses Universitaires de Liège.